Gen. Włodzimierz Krzyżanowski, zapomniany bohater dwóch narodów: Polski i Ameryki

31 stycznia, 2024

Dziś przypada 137. rocznica śmierci gen. Włodzimierza Bonawentury Krzyżanowskiego, polskiego i amerykańskiego bohatera walki o niepodległość, który odszedł w wieku 62 lat 31 stycznia 1887 w Nowym Jorku.

Mimo wielkich zasług dla historii obu narodów, gen. Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski pozostaje w dużej mierze nieznany szerszej opinii publicznej i jest zapomnianym bohaterem dwóch narodów.  

W Polsce walczył on o niepodległość własnego kraju w Powstaniu Wielkopolskim 1846 r. przeciwko Prusom. W Ameryce brał udział w wielu bitwach o jej niepodległość a w walkach odniósł poważne obrażenia. Po wojnie secesyjnej Krzyżanowski otrzymał obowiązki państwowe w Alabamie i Georgii. Był także pierwszym amerykańskim administratorem terytorium Alaski.

Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski, ur. 8 lipca 1824 był z zawodu inżynierem, później politykiem i generałem brygady w armii amerykańskiej Unii.

Krzyżanowski urodził się w Rożnowie w Wielkim Księstwie Poznańskim w staropolskiej rodzinie szlacheckiej herbu Świnka, której korzenie sięgają XIV wieku i własności wsi Krzyżanowo koło Kościana. Ojciec Krzyżanowskiego – Stanisław i obaj wujowie walczyli o niepodległość Polski pod sztandarami napoleońskimi, a jego brat walczył w powstaniu listopadowym 1830 roku.

Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski był pierwszym kuzynem Fryderyka Chopina, którego matka – Justyna z Krzyżanowskich była rodzoną siostrą Stanisława Krzyżanowskiego – ojca Włodzimierza.

Justyna z Krzyżanowskich – Matka Fryderyka Chopina i ciotka Włodzimierza

Po śmierci ojca Krzyżanowskiego rodzina popadła w długi i musiała opuścić swój majątek. Matka wysłała Włodzimierza do krewnych w Poznaniu, reszta rodziny przeniosła się do Warszawy. 

Ten polski szlachcic, po uczestnictwie z bronią w ręku powstaniu 1848 r. był zmuszony opuścić Polskę po jego stłumieniu.  Nikt nie spodziewał się wówczas że zostanie bohaterem dwóch narodów.

Młody Włodzimierz Bonawentura wychowany był w tradycjach patriotycznych które w rodzinie Krzyżanowskich były zawsze bardzo cenione.  Po śmierci ojca i po utracie majątku – Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski zamieszkał z matką u jej dalekich krewnych – niejakich Szeferów – w Poznaniu. W tym mieście chłopiec chodził do szkół, ucząc się m.in. w klasie matematyczno-technicznej Liceum św. Marii Magdaleny, w którym na przykład filozofii i estetyki uczył Karol Libelt, a literatury – Ryszard Wincenty Berwiński.  Byli to zacni Polacy – którym dobro ojczyzny leżało na sercu a młodzież wychowywali w duchu niepodległościowym.

W tym właśnie liceum Krzyżanowski związał się z polskim ruchem niepodległościowym, który przygotowywał kolejne powstanie na ziemiach polskich. Z zadaniem zainicjowania walk w ówczesnym Wolnym Mieście Krakowie, już w zaborze austriackim, wyjechał Krzyżanowski wraz z Berwińskim w 1845 roku. Powstanie wybuchło w Krakowie w 1846 roku, ale w bitwie pod Gdowem powstańcy ponieśli klęskę, toteż walki praktycznie wygasły.

W tym czasie Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski pojechał do Poznania w nadziei, że w Wielkopolsce przyłączy się do powstańców. Niestety i tam – w jego rodzinnych stronach powstanie zgasło, zanim faktycznie wybuchło na większą skalę. Zaczęły się wówczas represje i aresztowania, którymi zagrożony był również Krzyżanowski.

Podjął on wtedy decyzję o ucieczce do Hamburga, by ratować życie, a stamtąd popłynął do Ameryki.  Pomimo wszystkich starań i ofiar Powstanie Wielkopolskie z 1848 (lub Powstanie Poznańskie) było nieudanym zbrojnym powstaniem Polaków przeciwko wojskom pruskim w okresie Wiosny Ludów. Główne walki w zaborze pruskim koncentrowały się w Wielkopolsce, ale niektóre walki toczyły się także na Pomorzu. Ponadto protesty odbyły się również w zamieszkanych przez Polaków regionach Śląska.

Podczas wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski zaciągnął się do armii Unii Stanów Zjednoczonych, zwerbował kompanię polskich imigrantów i został pułkownikiem 58. Pułku Piechoty Ochotniczej Nowego Jorku, wpisanego do oficjalnego rejestru armii jako „Legion Polski”.

W lipcu 1863 r. w bitwie pod Gettysburgiem Krzyżanowski pomógł odeprzeć wieczorny atak słynnych Luizjańskich Tygrysów organizując obronę Unii na szczycie East Cemetery Hill.  

Po wojnie secesyjnej Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski piastował kilka wysokich stanowisk rządowych, choć kwestionuje się, czy był pierwszym amerykańskim administratorem Terytorium Alaski, jak często się mówi.

Po ukończeniu edukacji w Ameryce Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski pracował jako inżynier budownictwa lądowego i geodeta w Wirginii i odegrał kluczową rolę w popchnięciu amerykańskich kolei na zachód. Tam poznał generała Burnetta i poślubił jego córkę Caroline, z którą przeniósł się do Waszyngtonu, aby założyć własną firmę, która przyniosła mu znaczny majątek. On także stał się aktywny w polityce Partii Republikańskiej. W 1860 poparł kandydaturę Abrahama Lincolna na prezydenta Stanów Zjednoczonych.

W Waszyngtonie na początku 1861 roku Krzyżanowski zaciągnął się jako szeregowiec dwa dni po wezwaniu ochotników przez prezydenta Abrahama Lincolna. Krzyżanowski zwerbował kompanię polskich emigrantów, jedną z pierwszych kompanii żołnierzy Unii. Przeniósł firmę do Nowego Jorku, zwerbował kolejnych imigrantów i wkrótce został pułkownikiem 58. Nowojorskiego Ochotniczego Pułku Piechoty, wpisanego do oficjalnego rejestru armii jako „Legion Polski”.

Krzyżanowski brał udział w bitwach pod Cross Keys w dolinie Shenandoah i Second Bull Run (Second Manassas), gdzie został ranny, gdy jego koń upadł, Chancellorsville, gdzie jego brygada i korpus, w skład którego wchodzili, zostały rozgromione przez konfederacki atak z flanki i Gettysburg na froncie Wschodnim.

Prezydent Lincoln mianował Krzyżanowskiego generałem brygady 26 listopada 1862 r. Nominacja wygasła z mocy prawa 4 marca 1863 r., ponieważ Senat USA nie zatwierdził awansu. Senat z opóźnieniem zatwierdził nominację 9 marca 1863 r., ale odwołał ją 11 marca 1863 r., zwrócił ją prezydentowi Lincolnowi 12 marca 1863 r. i złożył ją 13 marca 1863 r., utrzymując w mocy wygaśnięcie nominacji.

Pod Gettysburgiem 1 lipca 1863 r. ludzie Krzyżanowskiego zostali zepchnięci przez miasto, gdy XI Korpus Unii wycofywał się. Podczas tej akcji Krzyżanowski został ranny, gdy jego koń się potknął. Jednak następnego dnia poprowadził kontratak na Cemetery Hill, który pomógł ustabilizować słabnącą linię Unii.

Później w tym samym roku XI Korpus został wysłany na front zachodni, aby pomóc w rozpoczęciu oblężenia Chattanooga przez Konfederatów. Krzyżanowski odegrał rolę w bitwie pod Wauhatchie, gdzie bardzo dosłownie wykonał rozkazy generała dywizji Josepha Hookera i był obecny w bitwie pod Missionary Ridge.

Kiedy XI Korpus został rozwiązany, a większość z niego została dodana do XX Korpusu, Krzyżanowski został przydzielony do dowództwa w Bridgeport w Alabamie, aby strzec linii kolejowych Nashville i Chattanooga, a później do Stevenson w Alabamie, obu dowództw w Departamencie Cumberland. Dowodził także 3 Brygadą RP.

Choć był bardzo zasłużony, generał Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski to niestety postać zapomniana i nieznana szerszej publiczności w Ameryce, a tym bardziej w Polsce.

Ryszard Krzyżanowski wcielił się w swojego krewnego gen. Włodzimierza Krzyżanowskiego

Ciekawostką jest, że w latach 90-tych w postać generała Włodzimierza Bonawentury Krzyżanowskiego wcielił się na scenach teatru polskiego w Chicago jego krewny, Ryszard Krzyżanowski. Ten znakomity aktor debiutował w Teatrze Juliusza Słowackiego w Krakowie, ale podobnie jak jego przodek generał Kazimierz Bonawentura Krzyżanowski zmuszony był opuścić zniewoloną przez Sowietów ojczyznę, co uczynił w 1959 r. by zamieszkać w wolnej Ameryce, a konkretnie w Chicago, na ponad 36 lat, aż do swojej śmierci w 1995 roku.

Iwona Golinska, prezes i założycielka Polish Sue, polonijnej organizacji, w Londynie, której wujem jest aktor Ryszard Krzyżanowski.  Obydwoje spokrewnieni są z generałem Włodzimierzem Bonawenturą Krzyżanowskim, po linii rodu Krzyżanowskich herbu Świnka.

Źródła: Zapiski i listy rodzinne Krzyżanowskich, Wikipedia 

Zdjęcia: Iwona Golinska, Biblioteka Kongresu USA 

Socials:

Kursy walut

PLN/GBP:
GBP/PLN:
GBP/EUR: