National Gallery – wykład o Józefie Czapskim, więźniu sowieckich łagrów, żołnierzu gen. Andersa i wybitnym artyście

Na to wydarzenie Polonia zamieszkała na Wyspach czekała już od dawna. National Gallery w Londynie, prestiżowe muzeum na Trafalgar Square, zorganizowało wykład na temat życia i twórczości Józefa Czapskiego. Muzeum powstało w 1824 roku a jego kolekcja liczy ponad 2300 prac, z których najstarsze datowane są na połowę XIII wieku. Jest czwartym w kolejności najczęściej odwiedzanym muzeum na świecie, po paryskim Luwrze, londyńskim British Museum i nowojorskim Metropolitan Museum of Art. Miejsce to od lat jest nie tylko celem odwiedzin osób spragnionych kontaktu ze sztuką, ale również inspiracją dla wielu artystów. Tak też było w przypadku Czapskiego, który wielokrotnie odwiedził muzeum. Jego prace wystawiane były w polskiej Grabowski Gallery na South Kensington (galeria została zamknięta w 1975 roku).

Wykład o Józefie Czapskim przyciągnął liczne rzesze słuchaczy zainteresowanych tym wybitnym polskim artystą. Na pewną dużą rolę odegrał tu fakt, że postać Czapskiego została zaprezentowana przez amerykańskiego pisarza Eryka Karpelesa będącego autorem 2 anglojęzycznych biografii:  „Józef Czapski: Praktyka patrzenia” (Thames i Hudson, listopad 2019) oraz „Prawie nic: sztuka XX wieku i życie Józefa Czapskiego” (New York Review Books 2018).

Wydarzenie było współorganizowane przez Instytut Kultury Polskiej w Londynie. 

Śledząc ogromne, ale w dużej mierze nieznane dzieło Czapskiego, Karpeles, sam zajmujący się też malarstwem, zainspirował się życiem tego niezwykłego człowieka i opowiedział nam o swojej fascynacji. O jego arystokratycznym dziedzictwie, miłości do sztuki, ale też o udziale w Wojnie Obronnej 1939 roku, ciężkich czasach jako więzień sowieckich łagrów w latach 1939-1941, następnie jako żołnierz Armii Andersa, gdzie zajmował się poszukiwaniem „zaginionych” oficerów polskich w ZSRS – ofiar Zbrodni Katyńskiej, której był świadkiem. Karpeles znaczną część wykładu poświęcił historii Polskiej, by przejść do czasów powojennych i skupić się na malarskiej i pisarskiej twórczości artysty, który po wojnie zamieszkał pod Paryżem w Maisons Laffitte (współorganizując słynną Kulturę Paryską), gdzie mieszkał i tworzył aż do śmierci.

“O Czapskim usłyszałem 8 lat temu. Jego postać tak mnie zafascynowała, że koniecznie chciałem o nim napisać. Początkowo byłem na siebie zły, że nic o nim nie słyszałem, ani nawet nie znam historii Polski. Dlatego postanowiłem poświęcić mu esej. Wyszły z tego 2 biografie!” – powiedział portalowi British Poles Eryk Karpeles.

Kim był Józef Czapski?

Józef Czapski (urodził się 3 kwietnia 1896 w Pradze, zmarł 12 stycznia 1993 w Maisons-Laffitte) – pisarz, krytyk, żołnierz, współzałożyciel paryskiej “Kultury”, malarz – jeden ze współzałożycieli (w latach 20. XX wieku) Komitetu Paryskiego, ugrupowania, którego twórczość przez pół wieku oddziaływała na sztukę polskich malarzy. Był synem Jerzego Hutten-Czapskiego i Józefy Leopoldyny z domu Thun-Hohenstein oraz wnukiem Emeryka Hutten-Czapskiego, zasłużonego dla Muzeum Narodowego w Krakowie kolekcjonera numizmatów i darczyńcy.

Po maturze w 1915 roku rozpoczął studia prawnicze. Po wybuchu I wojny światowej został powołany do wojska – dzięki koligacjom dostał się do carskiego Korpusu Paziów, a po rewolucji bolszewickiej wstąpił do I Pułku Ułanów Krechowieckich dowodzonego przez gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. Z racji poglądów pacyfistycznych przerwał służbę wojskową i zapisał się do Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie. Wrócił do wojska z misją poszukiwania zaginionych w Rosji towarzyszy broni – “krechowiaków”- których bolszewicy rozstrzelali na granicy rosyjsko-fińskiej. Uczestniczył w wojnie polsko-radzieckiej w latach 1919–1920, służąc w pociągu pancernym “Śmiały” w I Pułku Ułanów Krechowieckich.

Po zwycięstwie nad bolszewikami przyjechał do Krakowa, gdzie doznał olśnienia polskością, poznawszy Pamiętnik i Legendę Młodej Polski Stanisława Brzozowskiego oraz dzieła C.K. Norwida. Wkrótce zapisał się do krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, by studiować u Wojciecha Weissa i Józefa Pankiewicza. Wraz z kolegami (m.in. Janem Cybisem, Hanną Rudzką-Cybis, Zygmuntem Waliszewskim, Tadeuszem Piotrem Potworowskim, Arturem Nachtem-Samborskim, Marianem Szczyrbułą, Dorą Berlinerblau, Sewerynem Boraczokiem) założył Komitet Paryski (KP). W 1924 roku kapiści wyjechali do Paryża na studia malarskie. Czapski przebywał tam z przerwami do 1930 roku, studiując pod kierunkiem Józefa Pankiewicza. Po powrocie do kraju intensywnie malował, brał udział w wystawach i pisał na temat sztuki. W 1930 roku współtworzył Instytut Propagandy Sztuki.

W 1939 roku Józef Czapski został powołany do wojska, dostał się do niewoli sowieckiej i był więziony wraz z innymi żołnierzami i oficerami polskimi przez Armię Czerwoną w Starobielsku, Pawliszczew Borze i Griazowcu.

Po układzie Sikorski–Majski (lipiec 1941) został zwolniony i wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR dowodzonych przez gen. Władysława Andersa. Dostał rozkaz odnalezienia na terenie Związku Radzieckiego polskich oficerów i żołnierzy, którzy więzieni w obozach w Starobielsku, Ostaszkowie, Kozielsku i zostali – jak Czapski przypuszczał – rozstrzelani wiosną 1940 roku. Po zerwaniu układu Sikorski–Majski z armią Andersa przeszedł przez Kazachstan, Persję i Irak na Bliski Wschód, gdzie jako oficer w randze majora był odpowiedzialny za Wydział Propagandy i Oświaty Armii Polskiej na Wschodzie.

Pisał wówczas: “Przyszedłem do tego wojska z tak odległych światów myśli, tak obcy, a przecie nie przeżyłem już nigdy takiego uczucia jedności, koleżeństwa ludzi najróżniejszych klas, rang, formacji i przekonań, jak wtedy w pułku, kiedy wszystkich połączyło uczucie zagrożenia Polski, a śmierć tuż wiązała wszystkich w zupełnej równości”.

W czerwcu 1947 roku w Rzymie pod kierunkiem Jerzego Giedroycia, swojego podwładnego z Wydziału, wraz z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim oraz Zofią i Zygmuntem Hertzami współtworzył pierwszy numer emigracyjnej “Kultury”, której następne zeszyty zaczęły wychodzić już w Paryżu i podparyskim miasteczku Maisons-Laffitte, gdzie cała redakcja zamieszkała po demobilizacji. Tam też założono Instytut Literacki, w którym Józef Czapski wydawał swoje książki, pisząc jednocześnie do “Kultury” niemal do swej śmierci. Po II wojnie światowej Czapski malował i prowadził (od wyjścia w 1942 roku z Rosji Sowieckiej) Dzienniki, które do śmierci były “jego oddechem” każdego dnia. Pisał eseje o malarstwie i recenzje z wystaw. W Polsce po II wojnie, z przyczyn politycznych, jego prace eksponowano rzadko, zwykle przy okazji wystaw malarstwa kapistów.

W 1944 roku Józef Czapski wydał Wspomnienia starobielskie (napisane w 1943), a kilka lat później książkę “Na nieludzkiej ziemi“, poświęconą polskim oficerom zamordowanym w Katyniu i wielu innych miejscach w Rosji Sowieckiej. Inspirował Andrzeja Wajdę w czasie przygotowań do pracy nad filmem “Katyń”.

W swoim pokoju i w pokoju swej siostry Marii w Maisons-Laffitte Józef Czapski zgromadził przez 50 lat olbrzymie archiwum (20 metrów bieżących), w tym 278 tomów “Dzienników“, księgozbiór (ponad 3500 książek), materiały warsztatowe, korespondencję i przedmioty codziennego użytku oraz akcesoria malarskie. Rozważał sprzedaż archiwum Uniwersytetowi w Yale (USA). Ostatecznie postanowił na mocy testamentu przekazać swoją spuściznę Muzeum Narodowemu w Krakowie, pomny na fakt, że zbiory muzealne i biblioteczne jego dziadka Emeryka Hutten-Czapskiego przed blisko 100 laty stały się filarem kolekcji tego Muzeum.

 

Maria Byczynski

Nota biograficzna: Polonijna Agencja Informacyjna

Zdjęcia: British Poles