Gen. Antoni Heda “Szary” – bohater walczący o wolną Polskę do końca swych dni

11 października, 2020

11 października 1916 roku w Małomierzycach nieopodal Iłży urodził się przyszły legendarny żołnierz Antoni Heda “Szary”.

Antoni pochodził ze średnio zamożnej rodziny. Był dzieckiem Jana, rolnika i Antoniny z domu Dziurow. Mial aż ośmioro rodzeństwa – pięciu braci i trzy siostry .W 1923 roku rozpoczął edukacje w miejscowej szkole powszechnej. W 1931r udało mu się dostać do Kolejowej Szkoły Technicznej w Radomiu, a w 1936 roku ukończył szkole otrzymując również przeszkolenie w zakresie zbrojeniowym.

We wrześniu 1936 roku podjął się pracy w Fabryce Zbrojeniowej w Starachowicach. Rok później otrzymał powołanie do Szkoły Podchorążych Rezerwy 2. Dywizji Legionów w Sandomierzu. Okres szkolenia wspomina bardzo dobrze, głównie ze względu na umiejętności dowódców, którzy sprawnie kierowali poczynaniami młodych żołnierzy oraz na niezłą jakość wyposażenia wojskowego. We wrześniu 1938 roku, po zakończeniu obowiązkowego przygotowania do służby wojskowej, Heda powrócił do pracy w zakładach Zbrojeniowych w Starachowicach.

1 września 1939 roku uczestniczył w przygotowaniach do umocnienia fabryki w Starachowicach. 6 września znajdujące się tam urządzenia zostały wysadzone, co było konsekwencja działań wojsk niemieckich na tym odcinku.

Antoni 9 września uczestniczył w bitwie w rejonie Iłży oraz w lasach małomierzyckich. Starcia te zostały rozstrzygnięte na korzyść żołnierzy niemieckich. Heda rozpoczął wtedy wędrówkę i dołączył do nowo sformowanej grupy bojowej Samodzielnej Grupy operacyjnej “Polesie “ Generała Franciszka Kleeberga walcząc w słynnej dla polskiego wojska ostatniej bitwie (w wojnie obronnej) pod Kockiem.

6 października 1939 zakończył swój szlak bojowy. Wojna obronna była przegrana, część żołnierzy dostała się do niewoli, część ruszyła do domów. Wśród tej drugiej grupy znalazł się Heda .Na początku 1940 roku postanowił zaangażować się w działalność konspiracyjna wstępując do organizacji Orła Białego a po jej rozbiciu działał w Związku Walki Zbrojnej  – ZWZ. To właśnie tu zaprzyjaźnił się z ppor .Antonim Dziura ps. „Sen”, który poszukiwał członków rodziny rozbitej w okresie kampanii wrześniowej. Młodzi konspiratorzy wpadli na pomysł przedarcia się do sowieckiej strefy okupacyjnej. W lipcu 1940 roku zostali jednak zatrzymani przez NKWD i przetransportowani do Twierdzy Brzeskiej. Śledztwo w ich sprawie trwało do kwietnia 1941 roku. Antoni Heda i Antoni Dziura dostali wyroki 7 lat łagru za nielegalne przekroczenie granicy. Zaczęli zastanawiać się jak uniknąć wywózki i powrócić do kraju.

Tymczasem zaczęła się wywózka. Podczas transportu na wschód Heda uznał, że obydwaj muszą wrócić do Brześcia, aby jeszcze odwlec moment zsyłki. Dla osiągnięcia tego celu „Szary” wpadł na pomysł wykorzystania niejakiego Nowaka, Żyda z pochodzenia, o którym współwięźniowie mówili, iż był etatowym kapusiem NKWD. Zdołali go przekonać, że w rzeczywistości byli groźnymi agentami mającymi za zadanie rozpracowanie Twierdzy Brzeskiej. W jego obecności głośno wyrażali ulgę, że udało im się wprowadzić w błąd śledczych NKWD i dostali tylko po 7 lat zsyłki.

Podstęp się udał w trakcie transportu więźniów przez Kazań. Heda i Dziura zostali wyprowadzeni z wagonów i przewiezieni z powrotem do Brześcia. Rozpoczęło się ponowne śledztwo. Towarzysze broni nie próbowali kłamać. Mówili śledczym o zdekonspirowanym kapusiu Nowaku i o tym, iż dla Polaków wszystko jest lepsze od zesłania na Sybir. Podkreślali też chęć pobytu jak najbliżej domu. Śledczy nie ufali im jednak. W wyniku ponownego śledztwa podwyższono im wyroki do 12 lat łagru. Postępowanie zakończyło się w czerwcu 1941 roku. Heda i Dziura oczekiwali na ponowny transport. 22 czerwca 1941 roku, po ataku Niemiec na ZSRR, załoga NKWD zbiegła, a więźniowie wydostali się na wolność.

Po wyjściu z twierdzy Heda został schwytany przez niemiecką żandarmerię. Ponieważ nie posiadał żadnych dokumentów, został osadzony w obozie niemieckim dla jeńców z Armii Czerwonej w okolicach Terespola.  Po powrocie podjął dalej działalność konspiracyjną w Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), przemianowanym w 1942 na Armię Krajową. Został komendantem podobwodu Iłża AK (krypt. „Dolina”). Wsławił się wówczas zdobyciem więzienia niemieckiego w Starachowicach i uwolnieniem około 80 przetrzymywanych tam więźniów. Spośród 60, którzy nie chcieli wracać do domów, utworzył oddział.

Po tym wyczynie komenda Okręgu Kielecko-Radomskiego AK wyraziła zgodę na przejście Hedy do partyzantki. Walczył w składzie zgrupowania AK Jana Piwnika ps. „Ponury”.

Spośród wielu akcji zbrojnych, które przeprowadził, można wymienić następującE;

  • 6 sierpnia 1943 – zdobycie bez strat własnych niemieckiego więzienia w Starachowicach i uwolnienie wszystkich ok. 80 aresztowanych,
  • 15 września 1943 – zdobycie w biały dzień, po ponad 3 godzinnym boju, ufortyfikowanego kompleksu budynków majątku Pakosław, odległego o 5 km od Iłży, obsadzonego plutonem 45 niemieckich frontowych żołnierzy, terroryzujących okoliczną ludność. Zdobycie znacznej ilości broni, amunicji i zaopatrzenia. Straty własne: jeden ranny żołnierz ps. „Szczodry”.
  • 23 września 1943 – udana akcja odwetowa na niemieckich kolonistach we wsi Gozdawa koło Sienna, za represje na okolicznej ludności polskiej,
  • 30 października 1943 – udana akcja na terenie Zakładów Zbrojeniowych w Starachowicach, podczas której partyzanci przebrani za Niemców opanowali fabrykę i wynieśli 2 mln zł oraz broń
  • 1 kwietnia 1944 – zakończone sukcesem całodzienne walki w okolicy Jeleńca z niemiecką obławą; jedno z najwspanialszych zwycięstw partyzanckich w Okręgu AK Kielecko-Radomskim,
  • 5/6 czerwca 1944 – opanowanie miasta Końskie, rozbicie niemieckiego aresztu i uwolnienie ok. 70 osób. Straty własne: 4 zabitych, 2 rannych, niemieckie: 17 zabitych, 8 rannych,
  • 19 lipca 1944 – w okolicach Wólki Plebańskiej opanowanie niemieckiego pociągu, zdobycie znacznej ilości amunicji i trotylu],
  • w okresie akcji „Burza” – walki m.in. pod Radoszycami, Trawnikami i Szewcami; oddział A. Hedy wchodził wówczas w skład II batalionu 3 pp Leg. AK pod dowództwem kpt. Stanisława Poręby ps. „Świątek”.

Po przejściu frontu i zainstalowaniu się w kraju nowego okupanta – Sowietów i renegatów komunistów „Szary” działał w Podziemiu Niepodległościowym.

Na czele swojego oddziału, liczącego blisko 250 ludzi, wsławił się rozbiciem w nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 roku komunistycznego więzienia w Kielcach, w którym Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego i sowieccy funkcjonariusze „Smiersza” osadzili 374 więźniów. W wyniku tej akcji uwolniono kilkuset więźniów, przeważnie byłych AK-owców. Źródła komunistycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przyznają się jedynie do 298 wypuszczonych więźniów, jednak według oceny Antoniego Hedy uwolnionych zostało 600–700 osób. Wśród uwolnionych AK-owców byli m.in. dowódca batalionu Józef Wyrwa ps. „Stary”, cichociemny Ludwik Wiechuła ps. „Jeleń”, Michał Mandziara ps. „Siwy” i Stanisław Kosicki (1927–1997) – pierwowzór Maćka Chełmickiego z dzieła “Popiół i diament” Jerzego Andrzejewskiego.

W trakcie rozbijania kieleckiego więzienia poległ Tadeusz Łęcki „Krogulec”, trzech partyzantów zostało ciężko rannych. Antoni Heda został ranny w trakcie rozbijania jednej z bram więziennych – odłamek utkwił mu w kolanie, powodując przykrą i długotrwałą kontuzję.

Polując na „Szarego” funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego aresztowali 8 maja jego trzech braci Stanisława, Jana i Stefana oraz dwóch szwagrów Jana Góralskiego i Stanisława Kiełbasę. Wszyscy byli brutalnie torturowani. Braci Stanisława i Jana oraz szwagra Stanisława zamordowano w ciągu kilku tygodni. Tragiczny los spotkał zamordowanego brata Stanisława, który po okrutnych przesłuchaniach trafił z rozbitą głową do szpitala, gdzie ordynujący tam dr Balicki odmówił mu pomocy, mówiąc „Ciebie, bandyto, nie warto ratować”.

Heda  zaplanował jeszcze jedno duże rozbicie więzienia w Radomiu ale nie brał w nim udziału. 9 września 1945 roku oddziały podziemia antykomunistycznego pod dowództwem porucznika Stefana Bembińskiego ps. „Harnaś”, „Sokół” opanowały miasto i rozbiły więzienie UB w Radomiu.

Po tej akcji “Szary” zaprzestał działalności konspiracyjnej. Pod zmienionym nazwiskiem, jako Antoni Wiśniewski, wyjechał na Wybrzeże, a później do Emilianowa k. Ostródy. Był poszukiwany przez MBP i w 1948 został aresztowany w Gdyni, koło dworca PKP Gdynia Chylonia. Otrzymał 4 wyroki śmierci (!). W końcu dzięki interwencji byłych oficerów AL, którzy działali z nim w roku 1944, karę śmierci zamieniono na dożywocie.

Był więziony na Rakowieckiej, w Rawiczu i we Wronkach. Wyszedł na wolność w 1956 roku objęty amnestią. Przez wiele lat był doradcą kardynała Stefana Wyszyńskiego. W dalszym ciągu prowadził jednak działalność niepodległościową, m.in. działając w NSZZ „Solidarność”. W roku 1981 został wybrany na Przewodniczącego Niezależnego Związku Kombatantów przy NSZZ „Solidarność”. Od 13 grudnia 1981 do 16 czerwca 1982 roku internowany w więzieniu na Białołęce.

W roku 1990 doprowadził do zjednoczenia ok. 30 organizacji kombatanckich w jedną Światową Federację Polskich Kombatantów i został jej prezesem. W tym samym roku został także awansowany do stopnia pułkownika przez prezydenta RP na Uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego.

Antoni Heda „Szary” był także komendantem głównym Związku Strzeleckiego, nawiązującego do tradycji Drużyn Strzeleckich Józefa Piłsudskiego. W dowód uznania jego zasług 13 grudnia 2004 roku został awansowany do stopnia generała brygady Polskich Drużyn Strzeleckich. Był również działaczem Konfederacji Polski Niepodległej.

W roku 2006, podczas obchodów Święta Narodowego 3 Maja, prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński awansował Antoniego Hedę „Szarego” na stopień generała brygady.

Antoni Heda swoim przykładem i szacunkiem dla takich wartości jak Bóg Honor Ojczyzna, wychował nie tylko swoich żołnierzy a także kolejne pokolenie Polaków . Jeden z jego żołnierzy a zarazem pupil i przyjaciel – major Sergiusz Papliński ps. „Kawka” żyje do dziś i tak cytuje słowa Antoniego Hedy: „Mowa jest srebrem a milczenie złotem!”

„Szary” zmarł 14 lutego 2008 roku w Warszawie.

Wieczna Chwała Polskiemu Bohaterowi!

 

Autor: Tomasz Muskus

Zdjęcia: prywatne archiwum Sergiusza Paplińskiego i domena publiczna

 

Najnowsze NAJNOWSZE


Kursy walut

PLN/GBP:
GBP/PLN:
GBP/EUR:

Kursy walut

PLN/GBP:
GBP/PLN:
GBP/EUR: