17 listopada Biblioteka Polska w londyńskim Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym POSK jak co roku zorganizowała „Narodowe Czytanie”. Dyrektor dr Dobrosława Platt zaprosiła do wzięcia udziału w tym wyjątkowym wydarzeniu przedstawicieli największych organizacji emigracyjnych oraz uczniów i nauczycieli szkół sobotnich w Wielkiej Brytanii. W tym roku czytaliśmy „Kordiana” Juliana Słowackiego, promując na emigracji polską klasykę i zachęcając do czytania dzieł będących największym polskim dziedzictwem literackim.

W spotkaniu uczestniczył Ambasador Piotr Wilczek, który poza pełnieniem funkcji dyplomatycznych, jest również uznanym historykiem literatury i kultury oraz profesorem nauk humanistycznych. Wykorzystując jego bogatą wiedzę z zakresu literatury, dr Dobrosława Platt poprosiła Pana Ambasadora o wystąpienie przed zgromadzoną publicznością i podzielenie się swoimi refleksjami na temat dramatu Juliusza Słowackiego.

Poniżej publikujemy wystąpienie Pana Ambasadora:

W roku 2012 miałem przyjemność uczestniczyć w debacie zatytułowanej „Co Słowacki ma nam dziś do powiedzenia?”, która odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim (zob. Debaty Artes Liberales. T. V: Co Słowacki ma nam dziś do powiedzenia? Red. M. Kalinowska, J. Kieniewicz. Warszawa 2012). Debata zgromadziła literaturoznawców, nauczycieli, ludzi teatru oraz pasjonatów literatury, by wspólnie zastanowili się nad miejscem twórczości Juliusza Słowackiego we współczesnym świecie. Dyskusja była niezwykle żywa i wielowątkowa, a jej głównym celem było znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy i w jaki sposób twórczość jednego z największych polskich romantyków może przemawiać do współczesnego czytelnika.

Jednym z centralnych wątków debaty była refleksja nad rolą tradycji romantycznej w polskiej tożsamości narodowej. Zwrócono uwagę, że Słowacki – wraz z Mickiewiczem i Krasińskim – odegrał kluczową rolę w kształtowaniu polskiej wyobraźni zbiorowej, szczególnie w trudnych momentach narodowej niewoli. Jednak obecnie, w XXI wieku, tradycja ta, choć wciąż obecna w kanonie literackim, często traci na znaczeniu w świadomości młodszych pokoleń. Uczestnicy debaty podkreślali, że Kordian, choć powstały w 1834 roku, nie jest tylko literackim pomnikiem epoki, ale żywym tekstem, który wciąż może skłaniać do refleksji nad fundamentalnymi pytaniami o ludzką wolność, odpowiedzialność i kondycję moralną. Pojawiło się jednak pytanie, czy współczesne pokolenia są w stanie dostrzec w tym dziele jego aktualność i co można zrobić, aby ten dialog między romantyzmem a współczesnością przywrócić.

Kolejnym ważnym wątkiem w dyskusji była rola edukacji w kształtowaniu relacji z dziełami Słowackiego. Wielu uczestników zwróciło uwagę, że Kordian i inne utwory romantyczne bywają dziś w szkole przedstawiane w sposób zbyt odległy od współczesnych realiów, co utrudnia młodzieży zrozumienie ich głębi. Zamiast tego zaproponowano nowe podejścia, które uwzględniałyby współczesne konteksty i problemy, takie jak dylematy moralne, poszukiwanie tożsamości, czy relacja między jednostką a społeczeństwem. Wskazano również na teatr jako miejsce, które może przywrócić romantyzmowi jego dynamikę i emocjonalną siłę – poprzez reinterpretacje, które uczyniłyby dramaty Słowackiego bardziej zrozumiałymi i bliskimi współczesnemu odbiorcy.

Szczególną uwagę poświęcono także uniwersalności tematów podejmowanych przez Słowackiego. Kordian został uznany za dzieło, które wykracza poza ramy swojego czasu, podejmując pytania o ludzką samotność, niepewność wobec świata, a także o granice moralności w obliczu wielkich wyzwań. Rozważano, czy dylematy, z którymi mierzy się bohater – takie jak pytanie, czy cel uświęca środki, lub poszukiwanie sensu w świecie pełnym rozczarowań – mogą być analogiczne do tych, z którymi zmaga się współczesny człowiek. Konsensus wśród uczestników debaty wydawał się jednoznaczny: Słowacki mówi do nas wciąż, jeśli tylko damy sobie czas i przestrzeń, by go usłyszeć.

Dyskusja dotknęła także kwestii współczesnej polityki i kultury, wskazując, że romantyzm, który kiedyś był siłą wspólnototwórczą, dziś bywa instrumentalizowany w debacie publicznej, co prowadzi do uproszczeń i wypaczeń. Tymczasem Kordian – dramat o buncie jednostki wobec świata, który wydaje się nieprzyjazny i niezrozumiały – może być odczytywany jako przestrzeń głębszej refleksji nad rolą ideałów w życiu jednostki i społeczności. To właśnie dlatego uczestnicy debaty zwrócili uwagę na potrzebę ponownego przyjrzenia się dramatowi nie tylko w kontekście historycznym, ale także jako dziełu, które rzuca światło na nasze współczesne problemy i rozterki.

Dla mnie osobiście uczestnictwo w tej debacie było przypomnieniem, jak wielką siłę ma literatura, która łączy przeszłość z teraźniejszością. W trakcie tych rozmów na nowo odkryłem, że Kordian to nie tylko lektura szkolna, ale także dzieło, które może inspirować do zadawania pytań o to, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy i jakie wartości nadają sens naszemu życiu. W tym duchu chciałbym zaprosić Państwa do refleksji nad dramatem Słowackiego, który – jestem o tym głęboko przekonany – ma nam dziś do powiedzenia więcej, niż mogłoby się wydawać.

Kordian to bowiem dramat, który nie tylko reprezentuje epokę, w której powstał, ale jako dzieło wybitne i kanoniczne jednocześnie niesie przesłanie aktualne także dzisiaj. Dlaczego warto wrócić do tego tekstu w XXI wieku? Co takiego Kordian może powiedzieć współczesnemu czytelnikowi, który żyje w świecie szybkich decyzji, zaawansowanych technologii i globalnych wyzwań? Otóż dramat Słowackiego pozwala nam nie tylko zrozumieć, jak radzić sobie z własnymi wątpliwościami, ale również uczy, że nasze osobiste zmagania z życiem i jego sensem są ponadczasowe.

Już w pierwszych fragmentach Kordiana Słowacki wprowadza czytelnika w świat rozdarcia między ideałami a rzeczywistością. Dramat otwiera Prolog, w którym Anioły i Diabły – metafory sił dobra i zła – dyskutują o losach Polski. Naród, podobnie jak sam Kordian, bohater dramatu, wydaje się być w tym momencie zawieszony w próżni, bez jasnej drogi wyjścia z narodowego kryzysu. Ta alegoria nie tylko odnosi się do realiów politycznych po klęsce powstania listopadowego, ale również przedstawia sytuację każdego człowieka, który czuje, że los jest kształtowany przez siły wykraczające poza jego kontrolę. Czy jednak jesteśmy skazani na bierność? Czy nasze życie jest tylko efektem zewnętrznych wpływów? Kordian pokazuje, że choć świat pełen jest sprzeczności, warto podjąć próbę znalezienia odpowiedzi na te pytania.

Tytułowy bohater dramatu to młody człowiek, który zmaga się z egzystencjalnymi wątpliwościami. Już w pierwszym akcie widzimy, jak Kordian poszukuje sensu swojego życia. Jego melancholia i poczucie pustki wynikają z rozczarowania światem. To uczucie znajome wielu z nas – szczególnie młodym ludziom, którzy stawiają pierwsze kroki w dorosłym życiu i zderzają swoje ideały z rzeczywistością. Miłość Kordiana do Laury, która mogłaby być dla niego fundamentem, okazuje się iluzją. Laura, zamiast być romantycznym ideałem, staje się symbolem marzeń, które pozostają poza zasięgiem. Czy nie przypomina to naszych własnych doświadczeń, gdy zderzamy nasze wyobrażenia o idealnym życiu z tym, co faktycznie przynosi codzienność?

To, co jednak najbardziej fascynuje w Kordianie, to sposób, w jaki Słowacki prowadzi bohatera przez kolejne etapy duchowego dojrzewania. Drugi akt, przedstawiający podróż Kordiana przez Europę, jest nie tylko geograficzną wędrówką, ale także metaforą jego wewnętrznych zmagań i poszukiwania odpowiedzi na pytania o wartości. W Anglii Kordian dostrzega świat, w którym pragmatyzm i materializm dominują nad wartościami duchowymi. Wszystko, nawet ludzkie życie, wydaje się być sprowadzone do chłodnych kalkulacji i interesów ekonomicznych. To obraz, który także dzisiaj pozostaje niezwykle aktualny. Współczesny świat często stawia na piedestale zysk i produktywność, ignorując głębsze potrzeby duchowe jednostki. Czy w takim świecie jest jeszcze miejsce na ideały? Kordian próbuje znaleźć odpowiedź na to pytanie, choć w Anglii nie odnajduje spokoju.

Włochy, kolejny przystanek w podróży Kordiana, oferują mu zupełnie inny obraz – piękno, sztuka, estetyka. Ale nawet tam bohater doświadcza rozczarowania. Włochy jawią się jako miejsce powierzchownych przyjemności, które nie dostarczają prawdziwego spełnienia. To doświadczenie również możemy odnieść do współczesności. W świecie mediów społecznościowych, gdzie liczy się wizerunek i estetyka, często zapominamy, że prawdziwe wartości nie tkwią w tym, co zewnętrzne, ale w głębi ludzkiej duszy. Kordian, choć zauroczony pięknem Włoch, szybko dostrzega, że to tylko iluzja – kolejna próba, która nie prowadzi do odpowiedzi na pytania o sens życia.

Wreszcie Watykan, miejsce, które powinno być symbolem duchowej potęgi i moralnego przewodnictwa, także zawodzi Kordiana. Bohater spodziewa się odnaleźć tam siłę, która zainspiruje go do działania, ale zamiast tego dostrzega obojętność wobec cierpienia narodów. To rozczarowanie można odnieść do współczesnych czasów, gdy wiele osób traci zaufanie do autorytetów i instytucji, które miały być wsparciem moralnym. W obliczu kryzysów współczesności – społecznych, politycznych czy osobistych – często czujemy się zagubieni, tak jak Kordian, który nie znajduje odpowiedzi tam, gdzie się ich spodziewał.

Kulminacją duchowych zmagań bohatera jest scena na Mont Blanc. To moment, w którym Kordian, samotny wobec ogromu natury, próbuje zmierzyć się z pytaniem o swoje miejsce w świecie. Wysokość i majestat Mont Blanc symbolizują jednocześnie ludzkie ambicje i ograniczenia. Kordian przez chwilę wierzy, że jest w stanie pokonać swoje słabości i zmienić rzeczywistość, ale szybko uświadamia sobie, że jego marzenia są równie potężne, co nierealne. To scena, która ma niezwykły wydźwięk także dziś – w świecie, który stawia przed nami coraz większe wyzwania, łatwo poczuć się samotnym i przytłoczonym. Ale Kordian przypomina nam, że warto próbować. Nawet jeśli nie osiągniemy wszystkiego, o czym marzymy, sama walka, samo dążenie do czegoś większego nadaje życiu sens.

Największy dylemat moralny Kordiana pojawia się w trzecim akcie, gdy bohater rozważa zamach na cara. To moment, w którym musi zdecydować, czy cel uświęca środki. Czy w imię patriotyzmu i wyzwolenia narodu można złamać zasady moralne, można zamordować człowieka, nawet jeśli jest to rosyjski car? Kordian, rozdarty między poczuciem obowiązku a własnym sumieniem, nie potrafi podjąć decyzji, co prowadzi do jego klęski. Dylemat ten, choć ukazany w kontekście romantycznym, ma uniwersalny charakter. Czyż nie każdy z nas staje czasem przed wyborem, który wymaga pogodzenia własnych wartości z oczekiwaniami świata? Kordian przypomina nam, że nie ma prostych odpowiedzi na trudne pytania, ale odwaga, by je stawiać, już jest wartością samą w sobie.

Zakończenie dramatu, w którym Kordian zostaje skazany na śmierć, jest jednocześnie tragiczne i pełne nadziei. Choć bohater nie zrealizuje swoich ideałów, jego porażka nie jest pozbawiona znaczenia. Słowacki pokazuje, że wartość człowieka nie tkwi jedynie w sukcesie, ale w próbie zmierzenia się z wyzwaniami. Kordian, choć przegrywa, przypomina nam, że samo dążenie do czegoś większego nadaje życiu sens. To przesłanie, które jest niezwykle ważne także dzisiaj, w świecie, w którym tak często boimy się porażki. Kordian pokazuje, że prawdziwa odwaga to nie brak lęku, ale działanie pomimo niego.

Kordian Słowackiego to dzieło, które wciąż ma nam wiele do powiedzenia. To dramat o nas wszystkich – o naszych marzeniach, wątpliwościach i zmaganiach z losem. Słowacki przypomina, że choć życie bywa pełne rozczarowań i trudnych wyborów, warto stawiać pytania, szukać odpowiedzi i walczyć o wartości, które nadają sens naszemu istnieniu. Kordian to nie tylko historia romantycznego bohatera, ale także głęboka lekcja o odwadze, dążeniu do ideałów i akceptacji własnych ograniczeń. To dzieło, które inspiruje, skłania do refleksji i pozwala odnaleźć w sobie siłę, by zmierzyć się z własnym Mont Blanc. Niech ta historia będzie dla nas przypomnieniem, że zawsze warto podjąć taką próbę.