Historia brawurowej “Wielkiej Ucieczki” z jenieckiego obozu w Żaganiu

24 marca, 2021

77 lat temu, w nocy z 24 na 25 marca 1944 r. z niemieckiego obozu dla lotników Stalagu Luft III w okolicach Żagania uciekło 76 jeńców. Na zewnątrz obozu mieli wydostać się 111 metrowym tunelem „Harry”. “Wielka ucieczka” udała się tylko 3 lotnikom, reszta została schwytana. 50 z nich zostało rozstrzelanych przez Gestapo, pozostali wysłani do innych obozów.

Ucieczka z obozu w Żaganiu

W Poznaniu znajdują się groby alianckich jeńców, którzy w 1944 roku podjęli ucieczkę z obozu w Żaganiu. Na podstawie tej historii nakręcono film „Wielka ucieczka”.

Obóz w Żaganiu. Zdjęcie: Twitter @WBH (Wojskowe Biuro Historyczne)

Roger Bushell był inicjatorem Wielkiej Ucieczki z jenieckiego obozu dla alianckich pilotów Stalag Luft III w Żaganiu w 1944 roku. Urodzony w Afryce Południowej, był pilotem i dowódcą 92. dywizjonu. Do obozu trafił w 1940 roku po tym jak jego myśliwiec Spitfire został zestrzelony nad Francją.  W czasie niewoli trzykrotnie podejmował próby ucieczki. Zginął podczas ostatniej, złapany i rozstrzelany zaledwie kilka dni po wydostaniu się z obozu.

Grób Rogera Bushella. Zdjęcie: Tomasz Wiśniewski

Sama zaś brawurowa ucieczka 76 jeńców z Żagania przeszła do historii II wojny światowej. Przez rok więźniowie kopali trzy tunele ( „Tom”, „Dick” i „Harry”), by w nocy z 24 na 25 marca wyjść jednym z nich, 111-metrowym “Harrym”. Gdy tunel był już gotowy, chęć ucieczki zgłosiło 500 osób. Zakładano, że zdoła uciec ok. 200, przeprowadzono więc losowanie.

Tunel “Harry”. Zdjęcie: Facebook, International Bomber Command Centre

Niestety, tylko trójce udało się w pełni uciec, pozostali zostali schwytani. Z 73 uciekinierów, 50 zostało zamordowanych, a szczątki 48 trafiły na poznański cmentarz.

Historię ucieczki jeńców opisał Paul Brickhill w powieści “The Great Escape” (1950). W 1963 roku książka doczekała się znanej ekranizacji, a w głównych rolach wystąpili m.in. Steve McQueen, Charles Bronson, James Garner i Richard Attenborough, który zagrał Rogera Bushella (w filmie jako Roger Bartlett).

Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej w Poznaniu

Położona na niewielkim pagórku, skryta wśród drzew nekropolia znajduje się na terenie Parku Cytadela. Pochowano na niej lub upamiętniono symbolicznie żołnierzy różnych narodowości, ale walczących pod flagą brytyjskiej Wspólnoty Narodów w czasie dwóch wojen światowych: Brytyjczyków, Kanadyjczyków, Australijczyków, Nowozelandczyków, żołnierzy Południowej Afryki, Francuza, Greka i Norwega oraz Polaków.

Cmentarz dzisiaj. Zdjęcie: Tomasz Wiśniewski

Cmentarz powstał w 1925 roku z inicjatywy Imperial War Graves Commission (dziś: Commonwealth War Graves Commission czyli Komisja Wojenna Wspólnoty Narodów), która przeniosła do Poznania szczątki z grobów porozsiewanych po całej Polsce po I wojnie światowej. Byli to głównie wojskowi z obozów jenieckich, którzy dostali się do niewoli na froncie zachodnim. Kolejni (głównie lotnicy), którzy spoczęli tutaj po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku,  pochodzili z różnych frontów, najwięcej z Francji, Belgii, Grecji oraz z zestrzelonych samolotów m.in. podczas bombardowań Szczecina. Umierali w obozach jenieckich, ginęli w czasie ucieczek, ale też na służbie, m.in. zestrzeleni w czasie akcji desantowych nad Polską. Wiele nagrobków jest łączonych, to znak, że żołnierze polegli razem podczas jednej akcji. W sumie pochowanych jest 174 żołnierzy Wspólnoty Narodów z I wojny światowej i 283 z II wojny światowej. Ostatnie szczątki przeniesiono do Poznania w 1990 roku.

Centralne miejsce nekropolii zajmuje Krzyż Poświęcenia z odwróconym mieczem. Wokół w równych szeregach stoją identyczne, proste, jasne nagrobki. Cały teren obsiany jest trawą.

Wśród jeńców, którzy brali udział w ucieczce było 6 Polaków. Niestety, wszyscy zostali schwytani i rozstrzelani.

14 marca 2021 – uroczystości w Żaganiu. Zdjęcie: RAF Benovolent Fund

W Polsce znajdują się jeszcze dwa podobne miejsca pamięci znajdujące się pod pieczą CWGC: cmentarz wojenny w Malborku oraz kwatera Wspólnoty Brytyjskiej na cmentarzu w Krakowie.

Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej w Poznaniu jest kolejnym wspaniałym przykładem polsko-brytyjskiej przyjaźni i szacunku, jakim oba narody obdarzają się wzajemnie. Pamięć o poległych żołnierzach pozostanie w nas na zawsze, bez względu na to czy mieszkamy w Polsce, w Wielkiej Brytanii, czy też w innym zakątku świata. Polegli żołnierze wielu bitew, które toczyły się na całym świecie oddali nam wszystko co mieli – oddali nam swoje życie.

Nel Badowska

Zdjęcia: RAF Benovolent Fund, International Bomber Command Centre, Wojskowe Biuro Historyczne, Tomasz Wiśniewski i British Poles

Kursy walut

PLN/GBP:
GBP/PLN:
GBP/EUR: